Το ήθος είναι δίδαγμα ζωής!

Όταν ο Καβάφης έγραφε: Κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζωή σου, όπως την θέλεις, τούτο προσπάθησε τουλάχιστον όσο μπορείς: μην την εξευτελίζεις...", είχε στο νου του να μιλήσει για το πώς πρέπει ο άνθρωπος να περιφρουρήσει το σεβασμό και την αξιοπρέπειά του.

Αναμφισβήτητα, κάθε μέλος της κοινωνικής ομάδας και σε κάθε εποχή έχει προσωπική ευθύνη για το πώς θα πορευθεί στη ζωή του. 

Γιατί όταν η ζωή εκτίθεται απλώς και μόνο στον εντυπωσιασμό, απομακρύνεται από το είναι, εφόσον θυμίζει μόνο φαίνεσθαι. Η προσωπική ελευθερία του ανθρώπου ισοπεδώνεται, όταν παγιδεύεται στη μάζα, σε μια ζωή ξένη, ανυπόφορη και φορτική. Ίσως γιατί η κοινωνία δεν διδάσκει όπως θα έπρεπε τι σημαίνει ήθος, αφού η σύγχρονη πραγματικότητα αποδεικνύει πόσο ύπουλα καταβαραθρώνονται οι αρχές και οι πανανθρώπινες αξίες.

Κι όμως το ήθος διδάσκεται μέσα στην οικογένεια, η οποία επιβάλλεται να αποτελεί υγιές κύτταρο της κοινωνίας. Μπορεί στις μέρες μας να φαίνεται παράλογη η άποψη αυτή, ιδίως όταν κάποιος συναντά συχνά παιδιά με κλονισμένη ψυχική υγεία, εφόσον απουσιάζει η ηρεμία της οικογενειακής εστίας.

Παρ΄ όλα αυτά, η κάθε οικογένεια δεν έχει απλώς μέλημα, αλλά υποχρέωση να διαπαιδαγωγεί σωστά τα παιδιά της, ώστε η κοινωνία να μην χάσει τον πνευματικό προσανατολισμό της, αλλά ούτε και να κινδυνεύει από την ιδεολογική σύγχυση και τη ρευστότητα των ιδεών.

Και βέβαια, η λέξη ήθος νοείται ως σύνολο συμπεριφοράς και νοοτροπίας, που μεταβάλλουν το έλλογο ον σε άνθρωπο. Ο Ηράκλειτος μάλιστα, έλεγε τη φράση: "Ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων" (δηλαδή το ήθος του ανθρώπου είναι απόρροια της εσωτερικής φωνής της συνείδησής του).

Ποιοι παράγοντες συνηγορούν για την απόκτηση ήθους; Πρωτίστως η οικογένεια και δευτερευόντως η εκπαίδευση. Η σημασία της αγωγής στην οικογένεια έγκειται στο ότι ο άνθρωπος μαθαίνει το νόημα του σεβασμού και της υπευθυνότητας. Μαθαίνει ακόμα πρότυπα και κανόνες συμπεριφοράς, ώστε να αποφύγει τον άκρατο ατομικισμό, αλλά και την ανταγωνιστική διάθεση. 

Αναμφισβήτητα πρότυπα για τους νέους θα έπρεπε να προβάλλουν οι γονείς τους. Ο Ισοκράτης ίσως αυτό να εξέφραζε, όταν έλεγε: "Είναι ντροπή οι μεν ζωγράφοι να ζωγραφίζουν τα ωραία από τα ζώα, τα δε παιδιά να μην μιμούνται τους σπουδαίους των γονέων" (Αἰσχρὸν τοὺς μὲν γραφεῖς ἀπεικάζειν τὰ καλὰ τῶν ζώων, τοὺς δὲ παῖδας μὴ μιμεῖσθαι τοὺς σπουδαίους τῶν γονέων). Στην αρχαιότητα άλλωστε, αυτό εξέφραζε η φράση "καλός κἀγαθός": τη στελέχωση των κοινωνιών με ολοκληρωμένες προσωπικότητες, που έχουν ποιότητα και καλλιέργεια σκέψης.

Οι σύγχρονες κοινωνίες αντίθετα βρίσκονται κάτω από την πνευματική επιρροή της τηλεόρασης, καθώς δημιουργούν αλλοτριωμένους ανθρώπους. Σήμερα, περισσότερο από ποτέ έχει αυξηθεί η περιφρόνηση του ανθρώπου προς τον άνθρωπο, αλλά και η έξαψη των κατώτερων παθών, που στρέφουν τους νέους μας στα ναρκωτικά. Μα και η ηθική ανθρώπινη συνείδηση έχει γίνει επικίνδυνα χαλαρή και ανησυχητικά ελαστική σε φαινόμενα τρομοκρατίας ή κοινωνικής συνείδησης, τόσο ώστε να συμβιβάζεται ολοένα και περισσότερο με τη βία ή την εγκληματικότητα.

Η ευθύνη όμως βαραίνει και την εκπαιδευτική κοινότητα, εφόσον δάσκαλοι και καθηγητές μπορούν να διαμορφώσουν την εσωτερική συνείδηση των μαθητών τους. 

Βέβαια, ο σεβασμός διαμορφώνεται πρωτίστως από την οικογένεια, μια και ο δάσκαλος/ καθηγητής δεν μπορεί να κάνει και πολλά πράγματα στις ελάχιστες ώρες που βλέπει τους μαθητές του. Αν εκείνοι (μαθητές) δεν έχουν λάβει από το σπίτι τους τις στοιχειώδεις αξίες και τρόπους συμπεριφοράς, οι τρόποι ή οι αντιδράσεις δύσκολα αλλάζουν, καθώς ο άνθρωπος είναι μιμητικό ον. Έτσι, όταν ένα παιδί έχει μια συγκεκριμένη εμφάνιση και συμπεριφορά, παρουσιάζει την οικογένειά του και λιγότερο τους καθηγητές του.

Στη σημερινή εποχή μάλιστα τα μέλη μιας οικογένειας δε συζητούνε μεταξύ τους, καθώς η τηλεόραση αποκλείει το διάλογο. Έτσι, η ιεράρχηση αξιών φαίνεται να έχει λανθασμένη πορεία ή ακόμα να είναι και ανύπαρκτη. Κατά συνέπεια, τα άτομα οχυρώνονται στους εαυτούς τους, απομονώνονται και αποξενώνονται. Και ποιο είναι το αποτέλεσμα; Οι άνθρωποι εξοικειώθηκαν πλέον με την κάμψη των ηθικών αξιών, έγιναν άτομα απρόσωπα, χωρίς ευαισθησίες και με ισχυρή την επιρροή της πνευματικής αφαίμαξης (πλύσης εγκεφάλου) από τα ΜΜΕ. 

Ποια κοινωνία και ποια οικογένεια λοιπόν να διδάξει στους νέους την αγάπη, όταν βλέπουν το μίσος του ανθρώπου προς τον άνθρωπο, όταν αυτόφωρα παραβιάζονται ανθρώπινα δικαιώματα και καταστρατηγείται η ελευθερία του ανθρώπου, η ειρήνη και ο οικονομικός ανταγωνισμός; 

Πώς να καλλιεργηθεί η ψυχική ανάταση του ανθρώπου, όταν καταργείται η επαφή των νέων με την εθνική και θρησκευτική παράδοση; Πώς να αγκαλιάσει ο Χριστός τον κόσμο, όταν η πόρτα της ψυχής είναι κλειστή; Πώς να υπάρξει γαλήνη και ηρεμία, αφού εγκλωβίσαμε τη θρησκεία μας, ακόμα και στην εκπαίδευση; 

Πώς να αναβαθμιστεί ο πολιτισμός μας, όταν παραδείγματα στη νεολαία (προς αποφυγήν) γίνονται οι αγενείς στις εκφράσεις τους βουλευτές (οι περισσότεροι, όχι όλοι), αφού δεν γνωρίζουν τι θα πει σεβαστός διάλογος; 

Πώς να μιλήσουμε για σεβασμό και ηθικό κράτος δικαίου, όταν η κοινωνία δεν έχει οδηγήσει στη δικαιοσύνη εγκληματίες, μια και έχουν πλήρη οικονομική άνεση;

Τελικά, η κοινωνία διδάσκει ανηθικότητα και παράγει κακία. Το ήθος θα έπρεπε να προσφέρεται επ' ωφελεία της νέας γενιάς. Μήπως όμως το να είμαστε θεματοφύλακες αξιών προϋποθέτει ότι η διδαχή θεμελιώνεται μέσα από την οικογένεια, οικοδομείται στο σχολείο και διευρύνεται στο κράτος; Ο Επίκτητος άλλωστε έλεγε: "Κόλαζε τὰ πάθη, ἵνα μὴ ὑπ' αὐτῶν τιμωρῇ"(Τιμώρησε και χαλιναγώγησε τα πάθη σου, για να μην σε τιμωρήσουν εκείνα).

Όλοι μας οφείλουμε να προβληματιστούμε με την κοινωνική φθορά των αξιών, εφόσον η έννοια ήθος εγκλείει προσωπική ευθύνη στον άνθρωπο, ενώ προϋποθέτει ελευθερία σκέψης, βούλησης και δράσης. Το να γίνουμε άνθρωποι είναι επιτακτικό αίτημα της εποχής μας. Κι ακόμα με το σεβασμό στον εαυτό μας καταξιώνουμε την έννοια του ανθρώπου, ώστε να μη γίνει η ψυχή χαώδης άβυσσος.